Wil je een formulier om gegevens te noteren ?
Download gezinsblad in PDF formaat.
Invullen en opzenden naar :
Jan Van Hemelen
Poekestraat 62A
8755 Ruiselede
Fax. 051/68.60.92

BuiltWithNOF
Naamverklaring

Onderstaande tekst komt uit :
Uit “Vlaamse Stam”, jg. 26 nummer 7/8 juli/augustus 1990
en is een naamsverklaring van de heer F. Debrabandere.

In al onze opzoekingen hebben wij echter nog geen “Tobback” kunnen linken. Wij geven hier dus deze verklaring voor wat hij waard is.

De familienaam TOBBACK

De familienaam komt in de volgende vormen voor: Tobback, Tobbackx, Tobac, Tub(b)ax, Tubbeckx, Tibac(k)x, Tibax, Tieba(ck)x, Tobbach, Toebac(k), Topbag, Toubac(k), Toubast, Toubhans, Toebat, Toebaert, Tabak, Tabac(s).

Vroeger werd de familienaam uit de plaatsnaam Tubeke (provincie Brabant) verklaard. Oude vormen van de familienaam (1474 Tubbake, Heist-op-den-Berg; 1509 Tubac, Mechelen) doen trouwens onmiddellijk denken aan de Oudnederlandse vorm van Tubeke (Frans: Tubize): 877 Thobacem, 897 Tobace[1]. ROELANDTS[2]meende dan ook aanvankelijk dat het mogelijk was “dat een scribent onder invloed van de traditie, nog vele jaren de Tobacis blijft schrijven, hoewel de gemeente reeds sinds lange tijd Tubeke heet. Uit die traditionele schrijfvorm kan dan een “officiële” fn. Tobback ontstaan, die normaal volgens de toenmalige spraakgewoonten (van) Tubeke zou geweest zijn”. Al zou het erg vreemd en ongewoon zijn dat een herkomstnaam nooit es met het voorzetsel voor zou komen en dat we dus nooit een familienaam “Van Tobback” tegenkomen, toch was een betere etymologische verklaring toen (1951 !) niet goed mogelijk, aangezien op dat ogenblik nog maar bitter weinig naamkundig materiaal gepubliceerd was.

ROELANDTS[3]is dan ook van die verklaring teruggekomen en wijst op de – nu bekende – oudste vorm van de familienaam : 1375 Claus Tucbaecs bemde, Heist-op-den-Berg. Hij vergelijkt bovendien terecht met analoge namen: 13de eeuw Zuckescaf, Keulen; ± 1300 Arn. Tucscaep, Gent[4]; 1280 Egidium Tuckeram, Ieper[5]. Het ligt dus voor de hand om in het eerste element van de naam het Middelnederlandse werkwoord tucken “trekken, rukken” te zien, identisch met Duits zucken. Roelandts waagde zich evenwel nog niet aan een interpretatie van de hele familienaam.

Dat deden intussen wel BEHETS en REUSENS[6], die ons allereerst nog enkele oude vormen van de familienaam aan de hand doen; 1390 Wouter Tuebake (waarschijnlijk werd hier een c voor een e gehouden); 1401 Wouter Tubbaec; 1422 Henricus Tucbake; 1424 Joannes Tucbake; 1443 Walterus Tucbake, Heist-op-den-Berg. Zij zien in het tweede element een Middelnederlands woord bac “boot”[7]. KILIAAN[8]vermeldt inderdaad het woord back “veerboot, schuit”. Tobback zou daarom volgens deze auteurs een beroepsnaam zijn voor een “boottrekker”.

Tegen deze verklaring rijzen ernstige bezwaren. Er is me geen enkele familienaam bekend die op het trekken van boten wijst. Maar een veel zwaarder wegend argument is wel, dat geen enkele van de oudste naamvormen het woordje bac bevat, maar wel bake / baec met lange a. Het is duidelijk dat een bake geen bak kan zijn.

Het is bovendien erg leerzaam onze oudste familienamen met tucke- naast elkaar te leggen en met elkaar te vergelijken : Tuckeram, Tucscaep, Zuckescaf. In deze voorbeelden is het voorwerp van het “tukken” een schaap of een ram. Als dan blijkt dat Mnl. bake een “varken” was (vlg. E. bacon), dan ligt het voor de hand dat we een identieke verklaring moeten vinden voor Tuckeram, Tucscaep en Tucbake. Heel waarschijnlijk gaat het om een beroepsnaam van een slager of slachter (van schapen, varkens). De Ieperse Tuckeram uit 1280 leverde trouwens vlees en was dus een slager.

Om deze betekenis te begrijpen, moeten we ook het Mnl./Nld. werkwoord tucken / tukken begrijpen. Tukken is nl. een intensivum van Mnl. tiën / tijen (toog, getogen), net zoals het Duitse pendant en ekwivalent zucken een intensivum is van ziehen, allebei uiteraard met dezelfde betekenis “trekken”. Dit tijen kennen we in het Nederlands alleen nog in de verleden tijd en dan nog in archaïsch schrijftalig taalgebruik, bv. “we togen naar huis” (vgl. wir zogen nach Hause) en in opgetogen. Mnl. tucken betekende dus “hevig trekken, bruusk en met geweld trekken, rukken”. Mnl. tuc betekende “forse trek, ruk, stoot”. Ik neem daarom aan dat tukken ook “stoten” kan hebben betekend en zo kon slaan op het slachten van dieren, waarbij een forse messtoot gegeven wordt.

Maar er lijkt me een andere interpretatie mogelijk. Tukken / zucken is een intensiefvorm van tien / ziehen en Mnl. tien betekende o.m. “voortbrengen, kweken”. Vgl. D. erziehen “opvoeden”. En in Duits Viehzucht, Schweinezucht “veeteelt, varkensteelt” is Zucht alweer een afleiding van ziehen, dat niet alleen “trekken” maar ook “fokken, telen” betekent. Ik meen daarom dat Tucbake (en dus Tobback) een varkensfokker kan zijn geweest, te meer omdat intensiva in persoonsnamen heel gewoon zijn.

Een ding staat voor mij vast : het tweede element in de familienaam Tobback is het Middelnederlandse bake “varken”. Maar of Tobback van een varkersslager, -slachter of varkensfokker afstamt, is voorlopig niet uitgemaakt, wat niet wegneemt dat de varkensfokker ook slachter kan zijn geweest.

F. Debrabandere

Uit “Vlaamse Stam”, jg. 26 nummer 7/8 juli/augustus 1990)

---------------------------------------------------------------------------------------------

Brugge, 29 augustus 1990

Geachte Heer Tubex,

Ik had geaarzeld om de naam Tubex en varianten te vermelden bij de Tobback-varianten, maar nu U genealogische bewijzen hebt voor Tubecx = Tubbax, is er geen enkele twijfel meer. Ook Tubex is dus een Tobback, dit is Tucbake of varkensfokker, -slachter. De verklaring van Peeters steunt nog op de toen gangbare verklaring uit Tubeke (Tubize), wat inderdaad Tweebeek betekent. Maar de oude vormen van de FN (Tucbake) hebben nu toch wel duidelijk gemaakt, dat dit niet kan.

Met vriendelijke groet,

Frans Debrabandere, Dr. Germ. fil., Keizer Karelstraat 83, 8000 Brugge.

(Brief aan de heer A. Tubex, Kasteelstraat 10, 2220 Wommelgem).

 

[1]M. GYSSELING, Toponymisch woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), 1960.

[2]K. ROELANDTS, Nederlandse familienaam in historisch perspectief, Leuven-Brussel, 1951, (Anthroponymica IV), 7.

[3]Vlaamse Stam XXIII (1987), 173.

[4]C. TAVERNIER-VEREECKEN, Gentse naamkunde van ca. 1000 tot 1253, 1968, 307.

[5]W.BEELE, Studie van de Ieperse persoonsnamen uit de stads- en baljuwsrekeningen 1250-1400, 1975, 593.

[6]P.BEHETS – J.REUSENS, De familie Tobback uit Berg, Vlaamse Stam XXIII (1987), 173-184.

[7]W.BEELE, Een nieuwe betekenis van Middelnederlandse backer en backen, Naamkunde IV (1972), 46-48.

[8]C.KILIANUS, Etymologicum Teutonicae Linguae, Antwerpen, 1599.

 

[Genealogie Tubbax] [Download] [Familienieuws] [Naamverklaring]

laatste update : 5-7-2008